سفر یک رباعی از فارسی به فارسی

138 بازدید

« فراتر از ایده کار خوب و کار بد، دشتی هست و من در آنجا با تو ملاقات خواهم کرد
وقتی روح در آن چمنزار می‌آرامد، جهان بیش از حد پر است و نمی‌توان درباره آن صحبت کرد
ایده‌ها، زبان و حتی واژه «یکدیگر» دیگر معنا نخواهد داشت.»

احتمالاً شما هم مثل من چیز زیادی از خطوط بالا نفهمیده‌اید، به خصوص از دو خط اول. البته این ربطی به توانایی شما در فهمیدن فارسی ندارد. شاید فکر می‌کنید این خطوط ترجمۀ نارسایی از یک شعرِ انگلیسی باشد. اما، این طور نیست. اصلِ شعر به فارسی است. شاعرش هم بیش از اندازه شناخته‌شده است. متن کوتاهِ بالا، در حقیقت، یک رباعی از مولانا (رومی) است که از فارسی به انگلیسی و سپس از انگلیسی به فارسی سفر کرده است و من تردید دارم که در این سفر چیزِ زیادی از اصل آن به جا مانده باشد.
اصلِ فارسیِ شعر در اشعار مولانا این است:

از کفر و ز اسلام برون صحرایی است                  ما را به میان آن فضا سودائی است
عارف چو بدان رسید سر را بنهد                        نه کفر و نه اسلام و نه آنجا جایی است

مولانا در این رباعی یک مفهومِ فرا مذهبی را شرح می‌دهد. از نظر او، عارف در حرکت خود به سوی خدا به جایی (صحرایی) می‌رسد که تفاوت‌های مذهبی در آن بی‌معنی می‌شود و مولانا ما را به چنین جایی دعوت می‌کند که می‌توانیم در آن به حقیقتِ خالص و البته به آرامش کامل برسیم. کلمن بارکس این رباعیِ زیبای مولانا را در مجموعۀ The Great Wagon به انگلیسی برگردانده است، هرچند به نظر می‌رسد این برگردانِ انگلیسیِ کمی‌از اصلِ فارسیِ خود فاصله گرفته است.

Out beyond ideas of wrongdoing and rightdoing,
there is a field. I will meet you there.
When the soul lies down in that grass,
the world is too full to talk about
language, ideas, even the phrase each other
doesn’t make any sense.
Coleman Barks.The Great Wagon. Ch. 4 : Spring Giddiness, p. 36

رباعی مولانا را را از زبان کلمن بارکس بشنوید:

کافی است بحث‌های متعددی که پیرامونِ این رباعی را در شبکه‌های اجتماعی دنبال کنید تا ببینید برگردان کلمن بارکس در فرهنگ آمریکایی چقدر به شهرت رسیده است. برای مثال اینجا و این جا را در سایت quora.com ببینید. این شعر آنقدر محبوب است که ستارگان‌هالیوود آن را برای خالکوبی انتخاب می‌کنند:

در هر حال یک مترجمِ فارسی آن را به شکلی که در آغازِ نوشته دیدید به فارسی ترجمه کرده است. من آن را از کتاب «بهشتِ رابطه» [The Eden Project: In Search of the Magical Other] جیمز‌هالیس[James Hollis] نقل کردم که متاسفانه ترجمۀ خیلی خوبی به فارسی ندارد. می‌توانید کتاب را در طاقچه بخوانید.‌هالیس که کتاب‌های متعددی در روان‌شناسیِ تحلیلیِ یونگ نوشته است، در این کتاب می‌کوشد این فکر را توضیح دهد که چگونگیِ تمامِ رابطه‌های ما مستقیماً از رابطه با خودمان تاثیر می‌گیرد.‌هالیس، هم به خاطرِ ذوق ادبی خودش و هم به خاطرِ پیوندِ عمیقِ روان‌شناسیِ یونگی با ادبیات، در بخش‌های مختلفِ کتاب ارجاعاتِ متعددی به اشعارِ کلاسیک و مُعاصرِ دارد و بیش از همه از مولانا شاهد می‌آورد و رباعی‌ای که دربارۀ آن توضیح دادیم یکی از آنهاست.

در هر حال رباعی مولانا از فارسی به انگلیسی و سپس از انگلیسی به فارسی سفر کرده است و در این مسیر آن قدر تغییر کرده است که احتمالاً دیگر صاحبش هم نمی‌تواند آن را بشناسد.

تمرین و مشارکت در بحث

1. به نظرتان رباعی مولوی در ترجمه به انگلیسی چه تغییر مهمی کرده است؟
2. آیا می‌توانید ترجمه بهتری برای شعر مولانا پیشنهاد بدهید؟

دیدگاهتان را بنویسید

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.